torsdag, juli 10, 2014

Denne bloggen er nedlagd

Gode lesar. Denne bloggen er nedlagd. Eg vil etterkvart, kanskje, eller kanskje ikkje, opprette ein ny blogg. I mellomtida kan du fölge meg på instagram, anneviken_animaldoctor, eller Facebook.

onsdag, desember 04, 2013

Med døden på jobb. Farlege dyresjukdommar, dramatiske følger.


 I følge FN er 75 prosent av patogenene (virus, bakterier, sopp) som har dukka opp siste tiåret, zoonosar, altså sjukdomar som smittar mellom dyr og menneske.

Eg havna som veterinær høsten 2011 oppi det størte miltbrannsutbrotet i Sverige etter andre verdskrig. Miltbrann, eller Anthrax, er ein zoonose, det vil sei ein sjukdom som smittar frå dyr til menneske. Eg trakk på meg verneutstyr og masker, og gjekk inn mellom stinkande kadaver for å leite etter ukoagulert blod og mangel på likstivheit, to av kjenneteikna ved miltbrannsdaude dyr. Aguer og tarm er hakka ut av ravnar, det renn blod. I blodet kan det finnast dødelege sporar. Eg kan sjølv bli sjuk. Det er uhyggelig og kan faktisk vere livsfarleg. 



Les om miltbrann i Norge.

Under ein sermoni i Roma erklærte FN Rinderpest, eller kvegpest, som offisielt utrydda.  Kvegpest spreidde seg med kveg som vart frakta med militæret og via handel med levande dyr. Den industrielle revolusjonen med oppfinninga av dampmaskina førte til at ein kunne sende levende kveg over store avstander med jernbane og skip. Konsekvensene var katastrofale, og fra 1857 til 1866 blei Europa nesten ribba for storfe. Gjennom heile historia har den ført med seg død og fordervelse.

Kvegpest (cattle plague) er ein dyresjukdom. Den rammar ikkje menneske. Men dør dyr, dør folk og i store delar av verda er dette framleis røynda.

Det er sjeldan ein ser utbrot som miltbrannsutbrotet i Sverige i 2011 på nært hald. Å bekjempe ein slik sjukdom i felt krev ei rekke tid- og kostnadskrevande sikringstiltak, blant anna vaksinering, obduksjonar, prøvetaking og sikring av smitteramma områder. Desse tiltaka er i stor grad usynlege for allmennheita. Det same er andre omfattande tiltak som vert igangsett for å utelate blant anna mistanke om Blåtunge, Munn og klauvsjuke, eller for å hindre at desse spreier seg. Sjukdomar som knapt plagar oss i Norden, men som er omfattande problem i ei rekke fattige land.

Mange ville blitt overraska om dei visste kor store ressursar som kvar dag vert brukt for å spare samfunnet for dei enorme kostnadene utbrot medfører. Å bekjempe smittsame sjukdommar er ekstremt ressurskrevande, og i front står ofte veterinærar. Æra for kvegpestens fall tilhøyrer stordyrveterinærar som bekjempa sjukdomen ute i felt, ofte i krigsherja områder.

Årsaka til utbrotet i Sverige er ei miltbrannsgrav der miltbrannsdaude storfe blei greve ned fleire tiår tilbake. Grunna gravearbeid vart grava gjenopna, bakterien kom til overflata og beitedyr fekk den i seg via graset. Brått låg dei daude.

Bakterien kapslar seg inn og kan antagelegvis overleve i hundrevis av år i rett jordsmon. Difor skal alle miltbrannskadaver destruerast. Om ein opnar det, spreier bakteriene seg. Vi kan puste dei inn og bli sjuke.

Men ikkje land er like bortkjemt med beskyttelsesutstyr som oss. Difor ser ein miltbrann blant kastelause Dalits som opnar og flår sjølvdauda storfe for høgare kastar i India. På denne måten påverkar tradisjonar utbreiinga av farlege zoonoser. Det er fleire blant dei kastelause enn blant presekasten som vert sjuke. Zoonoser er ein beteiknelse på sjukdom som smittar mellom dyr og menneske.

På verdsbasis dør eit ukjent antal menneske av miltbrann. Den finst på FN si liste over neglected zoonotic diseases, altså forsømte eller oversette sjukdomar som smittar mellom dyr og menneske. Desse rammar i størst grad fattige i områder utan helsestell og diagnostisk utstyr, og vi kjenner difor ikkje til utbreiinga.

For å bekjempe sjukdommane krevs samarbeid mellom humanmedisin og veterinærar. Vi snakkar om one health, også omtalt som medisin for det 21.århundre. One health ei tilnærming som inkluderer både humanmedisinske og veterinærmedisinske aspekt, gjerne også antropologiske då endra matvanar, levesett og landbruksstruktur fører til endra smittevegar. På lista over oversette sjukdommar finn ein blant anna rabies, samt tuberkulose hos ku.

Men desse sjukdommane rammar ikkje berre fattige land. Tuberkulose er eit omfattande problem blant storfe i Storbritannia, og i 2009 kosta kampen mot sjukdomen britiske skattebetalarar 87 millionar pund.  I 2009 var over ni prosent av alle storfebesetningar i Nord Irland infiserte mot 6,87 prosent i England. Sjukdomen fører til omfattande tiltak og restriksjonar på forflytting av storfe mellom gardar. Det fører til store økonomiske tap. Dessutan er sjukdomen ein zoonose. Menneske kan bli sjuke, men få blir det i Storbritannia idag då melka er pastorisert. 

På verdsbasis finst det idag inga oversikt over kor mange som vert smitta av kyr med tuberkolose, eller «Mycobacterium Bovis», som bakterien heiter.

Utryddinga av kvegpest er ein milepæle. Ei lang rekke sjukdomar gjenstår å få bukt med. Dør dyr, dør folk. I følge FN er 75 prosent av patogenene (virus, bakterier, sopp) som har dukka opp siste tiåret, zoonoser, altså sjukdomar som smittar mellom dyr og menneske.

Anne Viken
veterinær,

fredag, september 27, 2013

Fridtjov, Oddvar og eg på Vevringutstillinga 2013


PÅ SKULEN.

 



Siri Berqvam, installasjon (hengande sykkel i taket) “Floke”. (fyrstikkeske) “Hjelpestikker”




Karen Helga Maurstig, grafikk. Reise i ring II. Installasjon, froskar + bok.






I LÅVEN


Kristin Austreid. Closer Apart, maleri.



Kristin Austreid. Dissolve Contain. Maleri/ skulptur.



PÅ SKULEN.













Her viste dei Oddvar Torsheim sin kunstfilm Paliflimpen. Sjå den her:





Sjå også underteiknas fotoreportasje frå utstillinga TREKK, islandsk samtidskunst, ved Sogn og Fjordane kunstmuseum i Førde. Link Kunstforum.

Alle foto: Anne Viken. Bilete kan ikkje nyttast utan etter forespurnad.

Mensen Ernst - Noregs første profesjonelle idrettsutøvar sprang for livet. Tradisjonelt teater med humor

Tirsdag var eg og såg generalprøven på Mensen Ernst ved Sogn og Fjordane teater i Førde.

Dette er historia om husmannssonen frå Fresvik i Sogn som måtte flytte heimanfrå etter konfirmasjonen fordi heimen var så fattig. Som sprang til Bergen der han fekk hyre ombord i eit skip som sank, seinare vart ven med den overlevande kapteinen og sette på dotter hans ved eit par høve, utover i handlinga. Mensen Ernst sitt liv, fiksjon og fakta, i levande teatermiks. Han heitte eigentleg Mons Monsen Øyri, og var fødd i juni eller juli 1795.  Mensen Ernst var eit kunstnarnamn han tok seinare i løpekarrieren.


Mensen Ernst sprang. Og han sprang, og han sprang. Og sprang litt til. På scena tilbringer han minst halvparten av tida på eit løpeband, slikt som dei har på treningssenter, klissvåt av sveitte. Første del av stykket, fram til vendepunktet, spring han i ei ledig tøydrakt, bukse og jakke, med belte rundt livet, i skinnsko. Enkelt, anonymt og i ein jordfarge som gir tankar om eit naturmenneske eller ein gjetar. Eit slags bibelsk antrekk, kanskje, men så var også Mensen Ernst fascinert av det gamle testamentet som barn. Der las han om Nilen, og heilt sidan han var liten drøymde han om å finne Nilens kjelde. Han påberopar seg gudstru, og den som trur, får tilgjeving for alt. Han slår ein mann over bord frå livbåten då skipet synk. Den eine må vike om den andre skal overleve. Det er fiksjon og parallellar til Peer Gynt.


Så kjem vendepunktet i London. Dei enkle kleda fell, og Mensen Ernst stiller til løp i påfuglkostyme med påfuglfjøyr på ryggen. Journalistane flokkar seg rundt denne galne nordmannen som spring og spring. Han blir tilboden kvinner, vin og avisframsider. Han er i ferd med å bli kjend, slik han ønsker. Han blir sett og lagt merke til, kan omgås dei rike og dei berømte og vert sjølv berømt. Journalistane ser på han med beundring. Seinare skal dei sjå på han som galen. Ein som bør leggast inn og sperrast inne, men enno er dette ei stund til.

Men stakkarsleg vert han, eller patetisk i andre sine auge. Når han spring for å imponere den danske kongen, spring han som ein klovn. Dei spring etter han med pengar, og så vert han vifta vekk. Kongen kjedar seg. Mensen Ernst er nok ein påfugl blant påfuglar. Vi synest synd på han. "Ta penga og stikk, gjøglar." Du høyrer ikkje heime hos oss. Du høyrer ikkje heime nokon stad.

Etterkvart gjer han seg sjølv patetisk, i kraft av eiga framferd. Vi skjemmes over han der han roper ut at han er ein stor mann, ein langt større mann enn han i kraft av seg sjølv og eigne prestasjonar maktar å vere. If you have to tell someone you are a lady, you are not. Sitat Margaret Thatcher. Når Mensen ropar over seg om at han er hertug og konge, ramlar han i aktelse. I kraft av si eiga sjølvhevding vert han ein klovn.

Han døyver all smerte, all fortid, alle minner, ja alt, med å springe. Han spring frå by til by i Europa, frå Tyskland til Italia, frå Paris til St. Petersburg.

Mensen Ernst inngjekk eit veddemål om at han skulle springe frå Paris til Moskva på femten dagar. Året var 1832, og julirevolusjonen var over. Mensen Ernst hamna i 1830 midt oppi det heile, raude faner vaiar over scena og store folkemassar herja i Paris. Det var såvidt han kom seg levande frå det, men det gjorde han, og i juli 1832 la han ut på det store løpet mot Moskva.

Å springe denne distansen var livsfarleg, og Mensen Ernst sprang aleine. Det fanst ikkje like gode vegar som no, og han sprang både dag og natt. Han passerte gjennom store skogområder, over myrar, forbi ulveflokkar, bjørn og lokalbefolkning som ikkje alltid var like venlegsinna. Han vart fanga av fulle bønder som batt han fast på ei kjerre, men Ernst sa han kunne springe om kapp med hestane deira. Dei slapp han fri, og Ernst stakk av.



Seinare på vegen vart han arrestert og sperra inne, men rømte gjennom pipa. Han blei oppdaga, men sprang sjølvsagt frå forfølgarane. 25.juli 1832 klokka ti om føremiddagen sprang Mensen Ernst inn i Moskva, ein dag for tidleg. Han vart hylla, og fekk bu gratis i Moskva sitt beste vertshus i ei veke før han returnerte til Europa. 

Mensen Ernst sitt endelege mål var å finne den kvite Nilen sitt utspring, men så langt kom han aldri. Han sprang via Jerusalem til Egypt, men døydde av dysenteri på vegen, og vart gravlagd i Aswan, i Afrika. Grava hans ligg no antakeleg under Aswandammen. Det høyrest kanskje trist og dramatisk ut, men Mensen Ernst er eit stykke spekka med humor, artige replikkar og skråblikk. Salen ler, og det gjer også underteikna. Stemningen er god, og det er ein topptrent Kyrre Eikås Ottersen som står i rolla som Mensen. Han må ha trent hardt på førehand.

Scenegrepa gjer at ein, særleg på slutten, får tankar om Peer Gynt. Særleg når scena vert mørklagd, karakterane rundt held lys i hendene og teppet bak på scena viser fargar og lys som minner oss om Afrika, er parallellen til Gynt tydeleg. Og på mange måtar er Mensen Ernst ein Peer Gynt.

Det bakre sceneteppet som vart lyssett med ulike motiv. Alt frå byar, til hus, stader og stemningar. Det var eit stemningsskapande og effektfullt scenegrep. Når Mensen Ernst sine musklar verkte, vart bakteppet dekt av eit stort bilete av muskelceller, og hovud stakk ut mellom remsene i teppet og ga musklane stemmer der dei klaga over kor vondt dei hadde det, og kor galen Mensen var som sprang og sprang utan omsyn til kroppen. Å lys- og bildesette bakteppet gir ein veldig stemning på scena, og utvidar rommet og assosiasjonane.


Storymessig er Mensen Ernst ei tradisjonell linjær fortelling. Helten hoppar hinder, frå hinder til hinder, og ser seg lite tilbake utanom dei obligatoriske scenene der han tenker på foreldra og undrar på kvifor han spring. Helten passerer gjennom stykket som gjennom ei hindreløype, frå start til målstrek. Historia er ikkje sirkulær, og sirkelen for Mensen Ernst vert heller aldri slutta. 

Spenningsmessig fører dette til ei slakk spenningskurve der spenningen heng i "kva blir det neste", "kva skjer", for vi forstår etterkvart at alt Mensen Ernst gjer, er å springe frå skanse til skanse. Karakterane rundt blir kulisser, dei deltek aldri i relasjonar til Mensen, utover overflatisk. Han spring raskt frå dei, stadig vidare, utan ro. Eg hadde gjerne sett meir ambisiøse fortellargrep. Å basere seg på tilskodarens goodwill over eit såpass langt stykke krev mykje humor, sprell og gode scener for å vege opp for mangel på spenningskurve. Og dette greier stykket levere.

I lengda kan eit såpass tradisjonelt fortellargrep fortone seg monotont, og vil også avhenge av at helten sjølv er i ei dynamisk utvikling, der heltens eigenskapar og endringar i seg sjølv skaper kurven. Dette lykkast ein med til ein viss grad. Mensen Ernst endrar seg, frå å vere ein fattig husmannsson, til å bli ein påfugl, til å bli ein patetisk påfugl, men kven er Mensen Ernst når han dør? Dette er noko uklart. Ein kan ta seg i å tenke at sirkelen er slutta når han er på veg dit han i utgangspunktet ønskte seg, til Nilsens utspring. 

Han er tilbake på den vegen han ein gong la ut på, då han drog frå Fresvik i Sogn. For ulikt Peer Gynt kjem Mensen aldri heim, han har inga mor Åse som ventar, og foreldra døyr i eit skipsforlis medan han spring i Europa. Søster hans avviser han når han bankar på døra, og igjen har Mensen ein grunn til å springe. Han spring for livet, og å springe er livet hans.

Wikipedia.
Han spring frå eit ekteskap med ei russisk overklassekvinne, og frå ei tysk kvinne som forelskar seg i han. Han spring for pengar og berømmelse, og i Napolens felttogs fotspor frå Paris til St Petersburg, men Mensen blir aldri nokon Napoleon.

Dør som ein oppdagelsesreisande, som løpekonge eller som ein klovn som ved livets solnedgang ser tilbake og tenker enkle tankar. Kva ville eg? Gjorde eg det eg ville? Slutten er noko brå. Men det kan også passe. På same måte som Mensen Ernst levde eit liv i bråvendingar og kast, kjem døden brått og går raskt. Lyset blir sløkt. Stykket er slutt.







Kom på teaterfestivalen i Fjaler 3.-7. oktober. Sjekk ut sida deira på Facebook.




 

mandag, september 23, 2013

Kjenner du barn og unge som vil bli betre til å skrive?

Frå neste nummer startar eg skriveskule i tolv delar i Norsk Barneblad. Der får du tips og triks til korleis du kan skrive betre stilar, historier eller kort og godt korleis du kan bli ein ekte forfattar. Eg gir konkrete eksempel, oppgåver og fortel om korleis ein arbeider for å lage tekst i ulike sjangerar.

Skriveskulen kan nyttast av barn og unge, vaksne til og med, og også læarar og foreldre. Følg med!


Lurer du på kva Norsk Barneblad er for noko? Klikk her og last ned eit eksemplar.

Du kan også sende spørsmål til meg om ting du lurer på om skriving. Send til nana att norsk-barneblad.no og merk eposten "Skriveskulen".

Følg Norsk Barneblad på Facebook!

Her teiknar du abonnement på bladet. Bladet kjem ut ein gong i månaden, og inneheld masse reportasjar, teikneseriar, lesarinnlegg og musikkstoff. Det er Norges einaste barneblad på nynorsk, dessutan!



Over ser du bilete av ein reportasje frå Norsk Barneblad. Bladet inneheld også historiske saker, reisereportasjer, internasjonalt stoff. Ja, masse forskjellig.





søndag, september 08, 2013

Keisaren er naken: norsk landbrukspolitisk retorikk


Ein bygger ikkje landbruk på retorikk.

Av veterinær, journalist og forfattar Anne Viken. Klikk på bileta så blir dei store og leselege.


Lat oss ta ein rask kikk på utviklinga i landbruket sidan 2005. I denne perioden er det fjerna 18 000 årsverk frå landbruket og lagt ned 8330 gardar. Nedgang i kornareal er på 285 633 dekar og reduksjonen i dekar fulldyrka areal er på 456 219 dekar. Dette har ikkje skjedd på tross av, men på grunn av, landbrukspolitikken. Tala kan ikkje bortforklarast. 


Fakta: Nedbygging av kornareal dei siste åtte åra er rekordhøg i norsk samanheng. Fem tusen fotballbaner med korn har forsvunne kvart år sidan 2005.


I det same tidsrommet har kraftfôrimporten auka med 108 prosent, og matkornimporten stige med 72,9 prosent. I klartekst: Norge bygger ned eigne kornareal, på same tid som vi importerer stadig meir kraftfôringrediensar og matkorn. I 2012 importerte vi, ifølge Statens Landbruksforvaltning, 697 869 tonn kraftfôr til Norge, meir enn dobbelt så mykje som i 2005. Dette utgjer om lag halvparten av alt kraftfôr som vert fôra til norske husdyr, og kurven er stigande. 


På same tid proklamerer ein at norsk mat skal produserast på norske ressursar. 


Avstanden mellom retorikk og fakta er stor, og den er aukande.


Det importerte kraftfôret vert rekna inn i norsk sjølvforsyningsgrad. Dette betyr i praksis at vi kan doble kraftfôrimporten utan at dette slår ut på sjølvforsyningsgraden, slik den vert utrekna i dag.

Dette er eit paradoks. Kvifor? Fordi den dagen kraftfôrtilgangen frå den internasjonale marknaden sviktar, vil det slå beina under store deler av norsk husdyrproduksjon. Vi vil få problem med å skaffe nok mat til husdyrproduksjonen, noko som går utover produksjon både av kjøt, egg og melk. Dette i seg sjølv er god nok grunn til å ta det importerte kraftfôret ut av sjølvforsyningsreknestykket. 



Lat meg illustrere: Slakteoksar står ofte på ein diett på nær seksti prosent kraftfôr. Kyr står på ein diett på mellom førti og femti prosent kraftfôr. Kylling, kalkun, verpehøns og gris baserer seg på så og sei hundre prosent kraftfôr. Utan importert kraftfôr vil desse næringane, slik dei blir drivne idag, bli køyrde i grøfta. Tal frå Tine viser at norske kyr i 2012 henta kun ti prosent av det årlege matinntaket frå beite. Talet er synkande. Storfenæringane vert likevel omtalt som grasbaserte. Vi veit alle kva som prydar norske melkekartongar: beitande kyr. Men beite er berre ti prosent av sanninga. 


Ein snakkar om kor viktig det er å oppretthalde norske kulturlandskap, på same tid som ein senker kraftfôrprisen. Kva vert resultatet? Det vert billegare å fôre med kraftfôr enn å nytte grasressursar og bevare kulturlandskap. Kraftfôrprisen er politisk styrt. Spriket mellom retorikk og verkemiddelbruk er enormt.


Spørsmål: kvifor vel ein verkemiddel som tilsynelatande verkar i motsetning til målet om å produsere norsk på norske ressursar og å oppretthalde norske kulturlandskap? Å sette traktorhjul på ein bil vil som kjent ikkje føre deg framover.

Noko av forklaringa kan ligge her:

Avisa Dagens Næringsliv konfronterte for nokre år sidan dåverande departementsråd Landbruksdepartementet, Per Harald Grue, med at antalet gardsbruk sank, at arealer gjekk ut av produksjon og at bondeinntekta ble stadig dårlegare sammenlikna med andre grupper. Dagens Næringsliv ville vite korleis denne utviklinga stemte overeins med dei vedtekne måla i landbrukspoltikkken. Grue svarte:“Måloppnåelsen i landbrukspolitikken har vært meget god. Faktisk har vi truffet med innertier både for sysselsetting og effektivitetsutvikling”. 




Skal vi tolke sitatet bokstavleg har målet for landbrukspolitikken slettes ikkje vore å oppretthalde norsk matproduksjon på norske arealressurser, men å bygge ned det norske landbruket. Dette kan ein utfrå all tilgjengeleg statistikk kjapt fastslå at ein har lukkast med. 


Spriket mellom fakta og retorikk aukar dermed ytterlegare. Det hadde i grunn vore rart om målet var bevaring, når ein vel verkemiddel som fører til nedbygging. Det hadde vore rart om målet var beitebruk, når ein vel verkemiddel som fører til stadig synkande beitebruk, og det hadde også vore rart om målet var ein høg norsk kornproduksjon, når ein vel verkemiddel som på åtte år har bygd ned fem tusen fotballbaner årleg med norsk kornareal. Å påstå at ein har bygd eit slott, når alle ser at ein har bygd ei brakke, er då også vanskeleg å maskere. Likevel forsøker ein seg. Det er også vanskeleg å tru at det er mogeleg å velge strategiar som så til dei grader fører til andre mål (nedbygging, brakklegging, import) enn påståtte (satsing, bruk av norske ressursar, vern om 
kulturlandskap). 
Tal over andel av matinntaket som kjem frå beite.



Her ein stad, i spriket mellom faktisk mål, og uttalt mål, ligg eit par hundar begravd. Mest sannsynleg er verkemiddel valgt nøyaktig for å gi oss den statestikken vi ser i dag, det er berre godt, offentleg, retorisk maskert. Spriket mellom retoriske mål og faktiske resultat er for stor til å vere tilfeldig. 


Bondelaget skriv under tittelen “Klar tale frå Høyre og Frps kandidater: vil ikke satse på norsk mat”.
 

Spørsmål: Er den rekordstore nedbygginga siste åtte åra for satsing å rekne? Skal vi sette talas klare tale opp mot skremseler om at blå regjering vert enda verre, kan vi tippe på at Bondelaget står i valget mellom pest og kolera: nedbygging eller litt kjappare nedbygging. Det er ingen grunn til å tru at dagens nedbygging vil stoppe opp med ei ny rødgrøn regjering. Norge bevegar seg i same takt som Sverige, Finland, Island og Danmark: nedbygging og effektivisering. Det er ein trend i vår tid. Spørsmålet er kor raskt trenden skal akselerere. Det er eit valg av tempo, ikkje eit valg av utviklingsretning, vi står overfor 9.september. 
noko å tenke over


Uansett valgresultat: Ein må bestemme seg for kva ein vil, og velge verkemiddel som fører til målet. Etterpå må ein klart og tydeleg forklare kva målet faktisk er. Per dags dato framstår landbrukspolitikken som eit tåkete retorisk spel utan haldepunkt verken i fakta eller statestikk. 

Ein bygger som kjent ikkje hus på leirjord. Like lite bygger ein landbruk på retorikk. Å føre velgarane bak lyset fører berre til at landbrukspolitikken framstår som lite truverdig.

Underteikna er politisk uavhengig.

  
 Lese meir om bøkene mine?