28. sep. 2011

Erfaring frå felt tilseier at storskala landbruk er best for dyrevelferden

Debatten om storskala vs småskala landbruk ruller og går. I Norge blir vi fortalt av småskala er best, tryggast, sikrast, best for dyra og så vidare.

Men er dette sant?

Denne artikkelen er relevant innanfor ein NORDISK kontekst, og gjeld for storfe og sau. Når det gjeld fjørfe er dyrevelferden svært låg uavhengig av skala, med mindre vi snakkar om hobbyhald. Det same gjeld for gris. Eg tek her ikkje føre meg hobbydyrehald, men gardar der "garden er meint å vere eit inntektsgrunnlag". Stor vs liten skala må då også forstås som stor vs liten skala i Norden. Å debattere dette i ein an kontekst, blir lite relevant då klima og regelverd lenger sør er annleis, driftsformer dermed også heilt andre.

Nei, seier erfaringar frå felten, og no snakkar eg ikkje berre om eigne erfaringar sjølv om dei tilseier det same: jo større gardar, jo betre er dyrevelferden.

KOMPETANSE er eit kriterie som langt overstig SKALA i betydning for om dyrevelferden er god eller ikkje. Altså STOCKMANSHIP, korleis ein handterar dyra. Ein bonde som slår, har dårleg dyrevelferd sjølv om han berre har ti kyr.

Som veterinær merkar eg forskjell på dyra frå gard til gard. På gardar der bonden er voldsam, eksempelvis slår og jagar på dyra, er dyra krakilske. Dei kan sparke etter meg og tåler ikkje å bli handterte. På andre gardar der bonden er snill og flink med dyra, står kyrne som tende lys. Ein bonde med seksti kyr kan rope inn ei og ei ku, dei responderer på namn. På enkelte gardar med tjue kyr, ser ikkje bonden skilnad på dyra.

Det handlar om INTERESSE.

At ein gard har 700 kyr, betyr ikkje at alle kyrne går ilag. Dei er delt opp i avdelingar inne og ute. Ein stor gard eg jobbar på, økologisk, der går kyrne ut og inn som dei vil heile døgnet. Der er bemanning heile døgnet, store sjukebingar med halm og høy, og ei kalveavdeling som kunne vore klipt ut av ei Tine-reklame. Her står det 2 000 storfe.

SKALA er eit ord ein bør hive ut av debatten då det er uten innhald.

Eit anna parameter som avgjer dyrevelferden er, i tillegg til KOMPETANSE og STOCKMANSHIP, er behov for å tjene pengar på dyra. Mange gongar blir det framhalde som forferdeleg at ein vil tjene pengar på dyr, men praksis viser at dei bøndene som treng å tjene pengar på dyra sine, steller dei langt betre. Bønder som ikkje treng tjene pengar på dyr tilbyr ofte dårlegare stell. Slik får ein eksempelvis avmagra garasjesau og villsauer som går på beiter der det er for lite mat. Fordi bonden har eit anna yrke, og treng ikkje inntjening frå sauene. Dette ser ein også på kyr. Bønder som driv og driv berre for å drive, og som ikkje har interesse. Dei driv av plikt eller for å halde kulturlandskapet ope.

Å halde dyr for å halde landskapet ope, fører ofte til mishald av husdyr. Dette ser ein stadige eksempel på, og det handlar for det meste om småskala sauehald.

Viktigheita av måten ein behandlar dyr på, er utan tvil det viktigaste parameteret. Og ikkje alle er i stand til å omgås dyr. Nokre har arbeid på si og er trøtte og stressa og har ikkje tid til å stelle dyra skikkeleg. Andre omgås dyra med vold, roping og skremsler. I ein fjøs eg kjenner til var kyrne før redde og vanskelege å handtere. Så skifta ein ut drengen i fjøsen og kyrne blei rolege og snille.

Menneskers eiga atferd overstig langt betydningen av SKALA. SKALA er eit tomt retorisk slagord. Skillelinjene innanfor dyrevelferden går ei heller mellom økologisk og konvensjonelt då driftsformene er svært like, samt at andre parameter:STOCKMANSHIP, KOMPETANSE, INTERESSE OG BEHOV FOR Å TJENE PENGER,  er langt viktigare. Skilnaden er større mellom enkeltbønder, enn mellom øko/ konvensjonell drift.

STOCKMANSHIP, KOMPETANSE, INTERESSE OG BEHOV FOR Å TJENE PENGER er blant dei relevante parametera vi kan diskutere. Det er desse som påverker dyrevelferden. Å snakke om SKALA er tåkelegging.

I Norge driv ein ein politikk som gjer småskala til ein trussel mot både folk og fe. Det blir stadig vanskelegare å vere småskala bonde. På same tid pratar ein om viktigheita av småskala landbruk. Det kan omtales som dobbeltmoral, eventuelt mangel på kompetanse. Skal småskala landbruk funke i praksis, må det leggast til rette så det kan drivast forsvarleg.

Kompetanse er ein nøkkel her.


26. sep. 2011

Vil DU gå på forfatterskule?

Eg søkte og kom inn på Aschehougs forfatterskole for nokre år sidan. Ei venninne av meg søkte, og som eit søknadseksperiment sette eg av 15 minutt kvelden før søknadsfristen gjekk ut og skreiv denne teksten. Teksten er skriven til det foto som var lagt ut som oppgåve: ein mann som låg på ein sofa ved sidan av ein liten unge som sat i ein stol. Teksten er fullstendig uredigert. Av over 200 søkarar kom 12 inn. Forfatterskolen, som består av ei vekentleg kveldssamling, får av meg terningkast 2. Ei ubeskrivelig langdryg lærebok som mest av alt var eit kroneksempel på dårleg litteratur. Skvalder og kaffe, langdryge økter og flytting av kjøleskapsmagnetar for liksom å sette fantasien i sving. Gjesp. Men eit sosiologisk studie var det jo definitivt.



uten tittel.
Min far er stygg. Jeg har aldri likt måten han kler seg på, ikke måten han snakker, ikke lukten av han eller synet av han. Han stinker ikke, og jeg vil ikke si han kler seg direkte stygt. Jeg tror det kommer av måten han behandler mor på. Han sier "Jeg ser du har ikke dusjet idag", eller "Skulle ikke du klippe deg snart?" Han sier også ting som "Kan du få opp farten med middagen?" eller "Fy fan som det stinker kattepiss i gangen".

Han sier aldri sånne ting til meg. Til meg sier han at jeg er flink, pen og et talent i fotball. På hver trening står han å brøler på sidelinjen sammen med treneren. En gang slåss han med treneren, dro til han midt i magen etter å ha brølt "dommern er ei jævla fitte", til alles store forskrekkelse. Etterpå ble han fulgt ut.

Da han og mor var gamle, far var over femti, fikk de en unge til, min lillesøster. Far var styggere enn noen gang, kjeftet og brølte, og jeg flyttet på hybel. Lillesøster vokste opp hjemme under fars totale kommando og ble etterhvert en skikkelig jævel mot mor. Både søster og far kjeftet og brølte. "Lag kaffe", "Hiv ut den jævla katten", "Ta på deg reine klær, du stinker" eller "Kjør å hent posten".

Det hele må ha utviklet seg til rene terrorhelvete for mor, men hun stod last og brast med far, trodde jeg. Ungen på bildet er mors, men ikke fars. En dag flyttet mor ut, og hun har ikke flyttet inn igjen. Mannen på bildet er om mulig enda styggere enn far, men han brøler ikke. Far ble igjen sammen med min lillesøster. De brølte og banna, men mor hadde bestemt seg og var ikke til å rokke. Stille og rolig pakket hun mens far herset og stod i, og da mor hadde flyttet ut, begynte far å banke lillesøster. De hele utviklet seg til en tragedie, og lillesøster kom krypende til meg. Jeg ville ikke ha noe med henne å gjøre, dama er aggressiv, så min lillesøster banka på hos mor, men mor hadde flyttet til New York. Jeg ser min lillesøster hver dag på vei til jobb, men jeg orker ikke snakke med henne. Snart flytter jeg til New York til mor. De har funnet en mann til meg.

Mannen min brøler og slår. Jeg prøver å holde ut. Vi har fått to unger og jeg kan ikke forlate barnas far, tenker jeg. Han messer og bråker og står i. Når vi besøker mor på gamlehjemmet, sitter han å surmuler i en krok mens ungene farer rundt og tygger tabletter som ligger slengt på gulvet. Mor liker det ikke, og sier jeg må stikke av.

En dag kom min lillesøster på besøk, min mann blir langt mer medgjørlig, begynner å spise ut og jeg slapper av, glad over at jeg endelig kan få litt fred. En dag pakker han og flytter. Nå har han flyttet sammen med min lillesøster. Ungene ligner på ungen på bildet, ungen til mors nye mann. Min eksmann denger og banker lillesøster, men hun holder ut. Kan ikke flytte på grunn av ungene, og de får en tredje unge men etter denne, flytter lillesøster ut. Hun har møtt min mors siste mann, og de fant umiddelbart tonen.

Jeg har flyttet inn hos en ny mann. Han denger og banker meg, men jeg har innsett mitt lodd. Verden står ikke til påske, og det er like greit.

Her skulle denne historien ha sluttet, men sånn er det ikke. Etter å ha blitt dengt et par års tid, bestemte jeg meg for at nok var nok. Jeg begynte å denge min mann. Jeg dengte han grundig med steikepanne og skjærebrett, truet han med en skarp kniv jeg hadde kjøpt inn for formålet og skremte han så godt jeg kunne. Jeg brølte, drakk og banna, knuste flasker og hundsa han opp og i mente. Trua med det ene og det andre, mest det andre, og lot han skjønne hvilken ussel hund han var.

Dagene gikk, jeg trakasserte og hånte, pinte og plaga, nektet han sex og nektet han mat. Han måtte lage maten sin selv, mens jeg gikk ut for å spise, selvsagt uten at han visste hvor, og jeg møtte nye menn. Jeg overnattet hos disse og ble pult både foran og bak, altetter hvilken innretning vi befant oss på, og etterhvert ble min mann sjalu. Han begynte å jamre og bære seg, og en dag hadde han flyttet ut. Jeg hadde huset for meg selv og må ærlig innrømme at jeg syntes det var like greit, og siden jeg innså at min tid var kommet, jeg var ikke ung stort lenger, lot jeg pule oppad vegger og nedad skap.

Det var henki penki døgnet rundt og når enn jeg fikk meg en runde, sa jeg ja takk. Etterhvert var jeg sår både her og der, og med blødende bakpart dro jeg til legen i taxi. Legen slengte meg på bordet og konstanterte rektalprolaps, det vil si at endetarmen min var i ferd med å falle ut. Legen spurte om jeg var i pornoindustrien, og jeg svarte, som sant var, at nei, det var jeg ikke. Han så på meg med et tvilsomt blikk mens han renset bakparten min med sprit. Etterpå sydde han sammen hele skiten og jeg innså at det heretter var slutt på moroa.

Jeg gikk tilbake til mann, og vi levde i et sammenhengende helvete til siste slutt, men noen flere søte unger ble det ikke.

--

Lese mine bøker? Jaaaa! Dei finn du her:

Kjem august 2013


 Lese om ELISE? Klikk her!!



Sagt om Elise og mysteriet med dei døde hestane:

"Boka er så spennande, heilt umuleg å legge frå seg." Nynorskbok.no

"Ekte spenning." NRK.

"Heftig ny hestebok." Norsk Barneblad.

"ÅRETS BESTE TIPS til hestejenter og dyrlegespirar." Haugenbok.




24. sep. 2011

Rinderpest er utrydda: for andre gong i verdshistoria er ein sjukdom utrydda frå jorda

Under ein sermoni i Roma erklærte FN at for andre gong i verdhistoria er ein sjukdom utrydda frå jorda. Rinderpest.

Veterinærar står bak utryddinga, og veterinærars rolle i å sikre human helse er sterkt undervurdert i samfunnet.

"The long but little-known campaign to conquer rinderpest is a tribute to the skill and bravery of “big animal” veterinarians, who fought the disease in remote and sometimes war-torn areas — across arid stretches of Africa bigger than Europe, in the Arabian desert and on the Mongolian steppes.
“The role of veterinarians in protecting society is underappreciated,” said Dr. Juan Lubroth, chief veterinary officer of the Food and Agriculture Organization of the United Nations, at whose headquarters Tuesday’s ceremony is being held. “We do more than just take care of fleas, bathe mascots and vaccinate Pooch.”

Les heile saka her.

På sikt er FN ein attraktiv arbeidsplass for meg som veterinær. Men først litt praksis ute i den nordiske felten.

22. sep. 2011

Svenn Arne Lie er svært dyktig.

Eg gratulerer med høstens bokutgivelse og håper boka skaper den merksemd som den bør i ein debatt fastlåst bak myter og virkelighetsfornektelse.


17. sep. 2011

OKSYGEN!! Om å skrive roman

Når ein skal skrive bok, skal ein lage kunst. Det er viktig. Ein skal vere ekstremt opptatt av å skrive og av å skrive bra, og ein skal flikke på ord og setningar og mekke plott og stories, og ein skal ditt og datt og hist og pist og til slutt har ein da altså laga kunst. Ein skal vere dedikert. Så dedikert at ein går frå vettet, krasjar bilen og helst begynner på speed. Det er liksom så kjedelig å vere ein eller anna krøllete forfattar som berre sit og skriv i hettegenser, liksom. Forfattar, bohem, boms, bloggar, poet. Her skal det gå unna minst ein heil kasse Camelar per dag, to dunkar rødvin i timen og tretten liter kaffe per døgn.

Og så skal ein gi ut boka, den skal trykkes og nokon skal slakte den, terningkast skal tatoverast over heile kroppen og du skal vinne ein Nobelpris, kanskje to. Etterpå skal ein haug folk skal vere rasande for at du fekk for mange prisar, dei skal trass alt fordelast likt til absolutt alle ellers er det grusomt forferdeleg. Og så skal ein klage over at ein ikkje får statslønn, eller statsstipend i lange nok periodar. Det er då Anne B Ragde ut og seier at den som ikkje har fått eit forfattarskap på beina på tre år, kan gå og skalle hovudet i ein bergvegg.

Etterpå skal ein drikke for å drikke seg full, aldri skrive i fylla, skrive til blodet renn nedover veggene du har skalla hovudet altfor hardt i, og så begynner korrekturlesinga. Du skal byte ut annakvart ord, bøye verb, kutte avsnitt, drepe karakterar, sette inn andre og ta bort alt som har med sex og vold å gjere. Du skal tolerer konsulentar, redaktørar, deadlines og forlagsfestar. Du skal drikke litervis av gratis øl, snakke på ei scene, danse med gamle gubbar, prate med ein poet.

Så skal ein velge fortellerperspektiv. Hovedpersonen er tre år, fortellaren tretti år og forfattaren ca like gamal. Så skal ein late seg inspirere, men ikkje av feil bøker. Ein skal velge, selektere og handplukke litteratur som ein så les seg gjennom, tenker at slik skal eg også gjere det, før ein gløymer kva ein hadde tenkt gjere, mister greper, får tilbake grepet, mister det igjen, drikk ein kald pilsner og surfar på Twitter. Så skal ein prøve å halde kjeft om at folk ein kjenner skriv møkkabøker som helst skulle vore brent på eit bål, men sidan bokbrenning er teit, skal ein heller rulle terning, drikke sprit og sei at, ja, fin bok. Har du vurdert å kjøpe deg ein hund? (Endring av tema). Eg vurderer å kjøpe meg ein siberian, alaskan, lapplandsk husky.

Etterkvart vurderer ein å anmelde redaktøren sin til dyrevernet for dyreplageri. Det kan da umulig vere så fryktelig vanskelig å korrekturlese romanen sjølv?? Joda, det er dødsvanskelig. Det er så og sei umulig, og denne deadlinene er kjempeviktig, og no må vi drepe den karakteren din, skrive om starten, skrive på slutten, ta ut scena der sauene eksploderar som bomber bortover parkeringsplassen og legge inn eit snøskred i staden. Lat aldri kyr galoppere på starten av ei bok, og hugs at du ikkje dreg Euro Bonus kort. Euro Bonus er eit rabattprogram, ikkje eit visakort! Og slik går no dagane.

16. sep. 2011

BLURB!! om å skrive bok

Så skal ein leite opp nokon som kan blurbe om ei bok, altså få betalt for å sei noko tøft om boka di som du kan trykke på omslaget. Men kven skal ein velge?? Nokre gir slagsider ein ikkje vil ha. Og kven vil selge sjela si for å sei noko pent om boka? Eg har pirka fram nokre namn og er i ferd med å spørre fleire.

Og så skal ein ha testlesarar. Nokre pirkar på komma, andre kan ikkje lese. Lese som i "lese", ikkje som i å kunne sette saman bokstavar til ord. Å finne gode lesarar er ikkje lett. Du merker asap om du har ein god lesar på hand. Har du ein god lesar, er det gull, gull og atter gull verdt.

Og så skal ein vite at boka er bra nok til at ein tørr sleppe den ut på markedet. Ein vil liksom ikkje havne mellom dei bøkene ein sjølv meiner eignar seg best som peisved. Og det er ikkje lett å vite. Og så skal ein tenke på lesaren, og ikkje tenke på lesaren, og så skal ein ikkje legge to fingrar mellom men ikkje framstå som ein løk. Og så skal ein gjerne late som om ein er løk men ikkje vere løk (blondinetrikset). Og når kan ein stole på at redaktøren din har god nok dømmekraft når ein ser på alt det rare som kjem ut av bøker.

Dessutan har eg gått forfatterskole. Det vil eg ikkje på nokon måte anbefale. Det tek eit par år å vaske ut bissnisstankegangen av hovudet. Skal skrive meir om dette seinare. Men den skulen skulle eg gjerna ha vore utan. Tipper den forsinka mi første bok med kanskje to år. Det same hende med Knausgård som ikkje skreiv på ti år etter forfatterskolen i Bergen. 

Og så skal ein ha eit omslag og ein illustratør og ein teatersjef som vil lage teaterstykke av boka di, helst før den er gitt ut.

Det er mykje å tenke på, gitt.

Og så skal ein kunne skrive, og så skal ein nå deadline og når ein har nådd deadline skal ein overleve korrekturlesinga og så skal ein skrive korrekt nynorsk ellers får ein juling av dei som har patentert nynorsken. Det er i grunnen ganske slitsomt å forsøke å skrive ei bok, gitt. Men det er ganske morsomt også, når det funker. Eg forsøker meg på nynorsk i denne omgang, men blir det for mykje bråk, er det over og ut. Eg skriver for å skrive, ikkje for å høyre på innavla skribentars jamring over ordvalg i eit demokratisk land.

Og så skal ein jo helst gi ut ei bok som folk leser da, for det er faktisk også ganske viktig å bli lest. Kvifor ellers finst bøker? Nokre bøker blir lesne av ingen, andre av nokre få. Mange kjem aldri ut i paperback fordi dei ikkje når høge nok opplagstal. Andre igjen blir glømt før dei er gitt ut, andre får ikkje omtale i det heile. Ein del bøker er så begredeleg dårlege eller intetsigande at ein bruker fleire veker på å tenke på kvifor dei er gitt ut. Heldigvis er dette mindretalet. Dei orginale skribentane er det derimot langt mellom, veldig langt.

Men om ein tenker på antal lesarar, burde ein forbli bloggar til evig tid. Ein blogg treng ein heller ikkje korrekturlese. Eller ein treng sikkert, men ein gjer det ikkje. Og eg forsøker meg på litteratur fordi eg har lyst. Fordi eg kan og fordi eg har fått muligheten til det. Den muligheten tok eg.

Så eg skriver om natta og jobbar om dagen. Det er i grunnen ganske greit. Bok blir det:D

Så får vi sjå om det blir vår eller høst 2012.

2012 skal det iallefall bli. Og så er det på tide å starte på neste bokprosjekt!! Moro!!

15. sep. 2011

Höst!

Eg er between jobs, og det vil difor vere litt skralt med bloggpostar for augneblinken!