14. aug. 2013

Opera som motmakt: Vestlandets rolle aktualisert




To hundre år etter Guiseppe Verdis død, vert LaTraviata nytolka innanfor rammene av norske motkulturelle rørsler. 

Sjå innslag om operaen på Dagsrevyen 20.august.

Fotosession med Hulda som Violetta, iført bunaden til Anne Viken


Opera er ein av dei minst sette og mest elitistiske kunstformene i verda, og muligens også den dyraste. Dette sa programleiar Sarah Montague i samtale med operasongar Thomas Hampson i BBC hardtalk 30.juli i år. Eg skulle ha likt å sett Montague på besøk på Åmot Operagard i Bygstad der operaoppsettinga i slutten av august problematiserer dei historisk distriktsbaserte motrørslenes kamp mot klassesamfunn, liberale og urbane verdiar. På denne måten kan opera ta del i samtidsdebatten. 
  


Sunnfjordbunader akkompagnert av fôrhøstarar frå Taarup med beitande islandshestar bak gjerdet. På låven brakar indremisjonspredikantar saman med lokal bondekultur og overklasseluksus i årets nytolking av La Traviata av Guiseppe Verdi. Nytolkninga er ein samarbeid mellom den svenske operagarden Drakamöllan i Skåne, det danske operakompaniet Guidopera under leiing av Guido Paevatalu, og er ein samnordisk produksjon med fokus på samnordiske problemstillingar: interaksjonen mellom Indremisjon og bondekultur. Fokus og setting er langt frå elitstisk. Rammene er ein restaurert låve, aktørane profesjonelle. 


La Traviata er tolka inn i bondekulturens rammer, som ein klassisk såpe frå bygda lagt til Osen gard rundt 1900, og aktualiserer antakeleg eit av dei vanlegaste tema frå norsk kunst- og litteratur: møtet mellom det urbane og bygdas verdiar. Ein tematikken som er like aktuell den dag i dag. Distriktsdebattane går høge om tilflyttarprosjekt og branding av bygda, men den kraftigaste brandingen av bygda ligg ikkje i slagord og i merkevarer, den ligg i møtet mellom urban kultur og bygdekultur, og i vårt historiske samspel. 

Denne kronikken trykt i Klassekampen. Last ned artikkelen i PDF Kronikken er basert på Anne Vikens utforming av den kunstnerlege problemstillinga for årets nytolkning av La Traviata på Åmot Operagard. 

Førdekonferansen i år sa Anne Enger at det er umogeleg å forstå norsk politikk i dag utan å ha innsikt i dei motkulturelle rørslene. Ho har heilt rett. For å forstå dagens motmaktsretorikk må vi forstå vår eiga historie og framveksten av denne. Karakterane i nytolkninga av La Traviata er difor ikledd bakgrunn frå bondestanden, frå lekmannsrørsla og frå den urbane overklassen, og kvar for seg representerer dei krefter som har vore grunnleggande for å forstå det politiske landskapet vi ser i dag.

Vi har vårt historiske bakteppe grundig dokumentert. Heimflyttarar eller tilflyttarar er eit gjennomgåande element i litteratur og kunst, og nylege eksempel er Sogn og Fjordanes teateroppsetting denne våren, My Fair Lady goes Sogn og Fjordane, eller Litteraturmisjonen i Dale si framsyning av Babettes gjestebod. Det er eit clash of civilizations, eit møte mellom to sivilisasjonar, bokstavleg talt. Dette møtet finst den dag i dag, og det er i dette møtet distriktsmerkevara blir skapt, i det som skil bygda frå byen. Ideen og assosiasjonane om bygda er sterke. 

Les underteiknas omtale av My Fair Lady. 

Les underteiknas omtale av Babettes gjestebod

Årets oppsetting på Åmot Operagard er ei nytolking av La Traviata som dukkar ned i vår felles historie og trekk opp linjene fram til i dag. Operaen beheld sitt opprinnelege persongalleri, men bakgrunnen for konfliktene og personrelasjonane er endra til å illustrere eit motmaktsperspektiv. Far står mot son, predikantar mot urban og syndig livsstil, svartkledde mot bunader og fest, og alt er henta frå vår felles historie og frå framveksten av norsk politikk slik vi ser den i dag.

La Traviata er lagt til Osen storgard i Bygstad rundt 1900. I denne varianten av Osen gard kjem velståande laksefiskarar med heva champagneglas, og hit kjem damer i vakre kjolar med liberale verdiar. Desse representerer krefter lokalsamfunnet vil verne seg mot og foraktar, på same tid som dei representerer ei overmakt, pengar og posisjonar. 

Violetta er luksusprostituert og innehar verdiar samfunnet rundt 1900 ønskte å skjerme seg mot: ein syndig livsstil, liberale og urbane verdiar. La Traviata betyr då også utstøtt. Violetta forelskar seg i den lokale bondesonen Alfredo, og Alfredo bryt med bygdas normer for å vere saman med Violetta. Både Violetta og Alfredo bryt med klassebakgrunn og status. Alfredos far, som er emissær for Indremisjonen, bryt opp forholdet av omsyn til familiens omdøme. Lokalsamfunnet ønskte ikkje avvikarar. I våre dagar er lukka lokalsamfunnet ansett som lite attraktive. 
 
Bondebrudlaup fraa Sunnfjord ca 1900 Fotograf: Olai Fauske, Førde  
Eigar: Sunnfjord Museum, Førde
 
I ein europeisk samanheng utmerkar Norge seg politisk og historisk i at vi har og har hatt sterke motstandsrørsler mot liberale og urbane verdiar, mot maktsentralisering og klassedeling. Vestlandet har utmerka seg som den regionen i Norge der den kulturelle motstanden mot sentraliserande og urbaniserande krefter har vore sterkast. Og særlig har desse skansane befunne seg i dei rurale områda, altså blant bøndene. Ein sterk medspelar blant motrørslene var lekmannsrørsla og Indremisjonen. 

I mange bygder var Indremisjon og vekkingsrørsla ein naturlig del av bondekulturen, og ei supplerande motmakt i møte med byenes overmakt og moralske forfall. Indremisjonen framstod i kraft av sin avvising av sentrale myndigheiter, og i sitt forsvar for landsens verdiar og tradisjonar mot byenes fordervande påverknad som ein alliert med same føremål som bøndene. Dette har vore med på å forme normer og levesett, og i sin tur påverka den lokale kulturen i bygdene i Sunnfjord.

Årets La Traviata kunne ha funne stad på Åmot. Då garden blei driven som vanleg landbrukseiendom, husa den predikantar og emissærar, og det var i stova på garden at Guido fekk ideen til denne nytolinga av La Traviata. I emissæranes tid representerte opera ei kunstform ingen i bondesamfunna hadde tilgang til, som var til for overklassen og i kretsar rundt sentralmakta ein måtte forsvare seg mot. Å sette opp opera på ein låve ville ha vore utenkeleg i Verdis tid. Det står i sterk kontrast til historia om opera som ei elitistisk og utilgjengeleg kunstform.

Oppsettinga trekk vekslar på problemstillingar og djupt rotfesta drakampar og debatter som framleis pågår i norske bygder i møte med nye tider. Det viser oss at opera kan nyttast til å stille samtidsaktuelle spørsmål og reaktualisere historia og konsteksten vi lever i. Kven vil vi vere? 
Motmakt møter overmakt, moral umoral, overklassens kunstform famnar bondesamfunnets problemstillingar og opptrer i deira egne kulisser. 

Anne Viken 2013


Fakta om oppsettinga.

Vert oppsett 21., 23. og 24. august på Åmot Operagard i Bygstad, Sogn og Fjordane.

Operakompaniet guidOpera som står bak oppsettinga er tilknytt operaen i København som turneopera.

Nytolkninga har også blitt vist ved Drakamöallan Operagard i Skåne i sommar, og er eit nordisk samarbeid mellom danske guidOpera, svenske Drakamöllan og norske Åmot Operagard.

13. aug. 2013

Fjelltur med ny bok!




Elise og mysteriet på hesteklinikken er ute i butikkane. Kva er då betre enn å ta boka med på fjelltur? Boka har trass alt fokus på natur, folk og fe. Og naturen set rette rammer for innhaldet. Her er Elise på toppen av varden på Lisjehesten, Storehesten i bakgrunnen.




Elise på toppen av varden på Lisjehesten.


For den som ikkje har vore på Lisjehesten, vil eg anbefale ein tur. Det er Sunnfjords flottaste naturperle. Varden på Lisjehesten i bakgrunnen.


Oppe på Lisjehesten er eit fantastisk vatn. Her kan ein bade og grille.


På veg opp og ned må ein klatre elva. Det er ikkje så skummelt som det ser ut til, og dessutan er her eit godt festa tau ein kan halde seg fast i. Lat deg ikkje skremme av litt vatn. Berre ta det roleg.




På veg opp og ned frå Lisjehesten, går ein forbi vatnet under. Det er ein fin plass å bade, vatnet blir raskt varmt og der er fullt av rumpetroll og andre dyr ein kan studere. Her står Elise på land og er usikker på om ho tåler eit bad.


Turen både opp og ned går via Yndestadstølen. Her tek ein seg ein kvil og ein matbit. Storehesten i bakgrunnen.


No er boka i butikken. Eg gleder meg til å høyre kva de tenker!

8. aug. 2013

Ein forfattars bekjenningar: den mykje lettare andreboka og skriveprosessen



Då eg var rundt ti år, bestemte eg meg for å bli forfattar. Min eigentlege plan var så å skrive poesi, så i 2010 gav eg ut boksingelen XXX, og brukte deretter mange sommartimar på ei svensk kyrkjetrapp der eg skreiv lange prosadikt om avstand som eg er sjeleglad aldri blei gitt ut. 



Eg begynte å skrive på mi første barnebok, eg trur det var i 2009 etter å ha lese ei bok der Pitbull-Terje barberte ein puddel. Det var mange år sidan eg sist las ei barnebok, sikkert nær tjue, og eg vart oppriktig fasciner. Det som fascinerte var den likefram fortellarmåten der mykje er sagt og endå meir usagt, så enkelt men så elegant, og korleis dette skapar eit stort rom for assosiasjonar, også for meg som vaksen. Dermed kan eg kanskje takke Pitbull-Terje for at eg i desse dagar slepp mi andre barnebok, Elise og mysteriet på hesteklinikken. Trur eg. 
Ideen til serien om Elise fekk eg fordi eg er utdanna dyrlege og ville lage ein spenningsserie frå dyrlegepraksis. Eg begynte umiddelbart å skrive ei rekke utkast, det eine verre enn det andre. Så skjønte eg at eg måtte lese masse barnebøker for å skrive barnebok, sette eg til å lese og vart stadig meir fascinert over kor mange gode barnebøker som finst. Bøker for vaksne stikk av med mesteparten av litterær fokus, men blant barnebøkene finst der store skattar. Det er ei gullgruve, om enn ikkje økonomisk.

Prosessen

All den tid eg tenkte seriøst på å bli forfattar, forhøyrde eg meg blant mine dåverande journalistkollegaer om gode barnebokredaktørar. Hausten 2010 sende ei Facebook-melding til den utkåra redaktøren, avtalte ein kaffi og ho likte ideen. Etter dette heldt eg fram med å levere utkast til Samlaget, nokre mindre håplause enn andre, men sleit med å bygge plott og finne ein raud tråd. Det første utkastet handla simpelten om ein flokk kyr som sprang ned ein bakke, samt ein hardt skada hest i ei grøft, og eg hadde brukt rikeleg med sider på skildringa. Eg skjønar den dag i dag ikkje at Elise og mysteriet med dei døde hestane i det heile kom til trykken, eg var trass alt innretta på å skrive beatpoesi, men Samlaget må ha sett eit eller anna brukbart inni tekstkaoset. Til slutt vart eg lut lei og la manuset vekk i eit halvt år. I januar 2012 tok eg opp tråden, og gav meg sjølv to veker. I to veker sat eg i ein sofa med beina på bordet og skreiv. Det var to helvetesveker og mitt nag mot denne boka kjem det nok til å ta nokre år å riste av seg. I periodar etter at boka var trykt måtte eg simpelten ha den utanfor synsvidde. Første gong eg såg den i trykt versjon i august 2012 følte eg ingenting. Tomt. Skulle det ikkje vere gøy å gi ut si første bok i harde permar? Men eg er ikkje unormal. Mange beskriv den same følelsen når dei oppnår det dei har streva etter. Er dette alt?

Ny strategi

Eg kikka på boka og tenkte at dette måtte eg tenke over. Kvifor skrive bøker når eg kan skrive debattartiklar? Av og til er ein så sta at det går over til tortur, men eg hadde lært ein ting: når du skal skrive ein roman med plott, må du ha ein strategi. Det hadde eg ikkje skikkeleg klart føre meg for bok ein. Historia kjem ikkje berre ramlande ned frå himmelen etterkvart som du skriv, slik ein finsk forfattar ein gong proklamerte frå scena på Litteratur på Blå. Kanskje gjorde det det for han, kven veit, og det gjer det for meg på korte storyer, men ikkje på eit heilt plott, tenkte eg. 

Då eg starta på bok to tok eg i bruk ein ny strategi. Eg skissa den opp, kapittel for kapittel med komplette karakteroversikter, kart over terrenget og konfliktlinjene mellom karakterane innteikna i sirkeldiagram. Eg plotta dei også i diagram i forhold til karakterane i forje bok, og sette alt inn i eit system. Så sette eg meg ned og skreiv. Boka vart antatt. Det føltes nesten litt for lett. Skulle det ikkje vere traumatisk å vere forfattar no lenger? Flott! Alle myter om den traumatiske andreboka var slått i bakken, iallfall i arbeidsprosessen.

Læringskurven

Bok to var min test på at eg hadde lært av bok ein. Det var den personlege parademarsjen for meg. No skulle eg vise meg sjølv. Bok ein var min skriveskule, bok to beviset for meg sjølv på at eg hadde lært mykje av prosessen med bok ein. Då bok to kom i posten var eg frå meg av begeistring. Tok den med meg på fjelltur, arrangerte fotosession for boka på toppen av eit fjell og hadde coveret som skjermbilete på telefonen. Elise og mysteriet på hesteklinikken er historia om den forferdeleg mykje enklare andreboka. Mindre smerte, større glede var altså logikken her. Det blir sagt at den er omvendt, men slik var det altså ikkje denne gongen.

Då eg sette meg ned med ideen til bok tre om Elise i mai hadde eg eit ark med pennenotatar som skisserte handlinga sånn omtrent med eit par skurkar, location og andre sentrale knaggar. Den detaljerte kapitteloversikta som fanst på teiknebrettet for bok to, finst ikkje for bok tre. Ei heller kartet. Handlinga har eg i hovudet. No har eg også lese meg opp på krimplott og forsøkt å knekke plotta ned i bitar. Å studere andre sine manus er veldig interessant.

Lesinga

Å lese masse er viktig for å skrive. Eg vel heilt andre bøker som inspirasjon for bok tre enn eg valgte for bok ein og to. For bok ein repeterte eg bøker med heftige natur- og dyreskildringar, blant anna Bakom synger skogene og Gösta Berlings saga. For bok to las eg dei svenske spenningsbøkene for ungdom, Sirkelen og Eld, samt sjølvsagt haugevis av andre bøker. No les eg med fokus på krim fordi det er skruing av plott eg er mest oppteken av. Eg prøver nye og betre fortellargrep, og ønsker å utvikle fortellarstemma som presenterer karakterane, plott og relasjonar mellom karakterane. Bøkene vert difor ulike ettersom eg som forfattar utviklar meg. Elise er brei, ikkje smal, og eg les alt frå Tomas Espedal til Sara Löwestam så lenge det er bøker som kan tilføre meg noko som forfattar og lesar. I Klassekampens bokmagasin hadde dei før ei spalte der dei spurde folk kva bøker dei skamma seg over å ikkje ha lese, men eg kjem ikkje på ei einaste ei. Eg les det eg liker.

Promotering og brandbygging

Når ein legg mykje arbeid i bøker, ønsker ein at folk skal lese, og skal folk lese mine bøker, må dei promoterast. Logikken er i grunn ganske enkel: skal folk lese ei bok, må dei kjenne til at den eksisterer, og ei bok kan presenterast frå mange vinklar. Nokre tenner på at Elise og mysteriet med dei døde hestane er inspirert av Bakom synger skogene, andre på at den handlar om hestar, andre igjen på at det er spenningsplott. Andre les den fordi det er eg som har skriv den. Og kvifor ikkje. Det er i grunn lite som kan forringe kvaliteten på ei trykt bok. Eg sel blant anna mine bøker via Spar-butikkar, sjølvsagt i tillegg til bokhandlar. Folk treng mat, og dei går på matbutikkar. Kva er då betre enn å ha bøkene linja opp i sjokkselgarar framfor kassa? Fotografi av Elise-bøker oppstilt saman med Conan, melk og ein blid butikksjef som sjølvsagt vert tagga, skapar dessutan klikk på Facebook. Klikk gir promo og promo gir lesarar.


Eg er oppteken av kva marknadsgrep som fungerer og interessert i å lage ein story rundt bøkene mine. Nokre ting fungerer ikkje. Då dropper ein dei for framtida. Andre ting fungerer godt. Det gjeld det same for marknadsføring som for skriving: ein må nytte fantasien og lære av sine feil. I juni spelte vi inn deler av Elise-bøkene som film med ekte dyrlegescener, kvite hestar og mørke kjellarar. Vi rigga til, lånte dyrlegekoffertar og fylte medisinflasker med raud saft og henta inn rollefigurar og hestar frå lokalmiljøet, og booka eit ekte kuslepp. Eg inviterte pressa til filmsettet så dei kunne lage reportasjar. Det er trass alt verdas einaste hestebokserie på nynorsk, og vi fekk ei rekke oppslag i både nasjonalt, blant anna på NRKs Norge i dag, halve helgabilaget til Nationen, dobbelside i Klassekampen, samt Vestlandsrevyen og fleire lokalaviser pluss nett. Det var over all forventning, og veldig gøy. Jo Nesbø – this is a challenge! Det er plass til fleire forfattarar sommarstid. Ein må jo berre prøve seg fram. Det verste som skjer erjo at ein lærer at eit grep ikkje fungerer. Då gjentek ein det berre ikkje.

Ein må spele på andre trådar når ein skal gjere boka si kjend, trur eg. Ikkje berre tradisjonelle kanalar. Iallfall så lenge ein ikkje er ein litterær superkjendis som mediene automatisk vil løfte fram. Eg er framleis i lærefasen og antek eg blir der nokre år. Det er å utvikle seg som forfattar som er ein stor del av motivasjonen for å skrive. Men læra om korleis ein når lesarane, er også ei læringskurve som er interessant å delta i. Å skrive ei bok og det å nå lesar heng saman, for meg. Ein skapar eit univers som ein ønsker at andre skal delta i, både i og rundt boka.

Elise og mysteriet på hesteklinikken, Samlaget (2013)
Elise og mystieriet med dei døde hestane, Samlaget (2012)
XXX, Flamme forlag (2010)