Kronikk, Klassekampen juli 2009.
Annar Holm skriv på lesarbrevplass at det er desinformasjon å påstå at en av femten sauer dør på utmarksbeite på grunn av rovdyr. Han om det. Konspirasjonsteoretikere finst det mange av, og dersom debatten skal trekkes ned på dette anekdotenivået, bør vi ta den også frå den andre kanten: Sikre kilder hos fylkesmannen i eit fylke i Norge fortel at mange observerte rovdyr ikkje vert innrapportert av statens naturforvaltarar. Årsak: viltforvaltarar ønsker å halde antal rovdyr kunstig lågt. Slik kan dei fortsatt flagge låge bestandstal for store rovdyr.
Historie to: mange lokale folk som prøver å få rapportert inn observasjoner av store rovdyr blir ikkje trudd, dei blir oppfatta som løgnarar og møtt med svar som dette: «dette kan ikkje stemme».
I området der eg kjem frå er det gjort observasjonar av bjørn som folk ikkje vågar å rapportere i frykt for å bli stempla som løgnere. Når innrapporteringssystemet krev ein så hardnakka dokumentasjon på at rovdyr faktisk finst i området, er det også lett å felle dei utan at nokon veit om det ettersom det blir benekta at dei er der i første omgang. Paradoksene er mange, forvaltninga bakstebersk. Den ser ut til å mangle respekt for folk lokalt.
Og for hundrede gang repeteres det, av Anne Westen og Annar Holm, at dei fleste sauer som dør på utmarksbeite, dør av andre ting enn rovdyr. Dette stemmer. Det blir gjentatt kvart år, men dette faktum utelukker ikkje at det også er eit problem at sau blir tatt av rovdyr. Det er dessutan sett i gang tiltak, blant anna i regi av Mattilynet. Mange dyr blir også flytta frå beiter der eksempelvis den sauefarlige planten Rome veks. Her blir med andre ord gjort tiltak, men desse tier ein klokelig om når ein skal kritisere sauenæringa. Eventuelt er ein ikkje godt nok orienter til å vite om dette.
Vidare kallar Holm foredla sauer for degenererte. Det er ingen likhet mellom degenerert og foredla. Dette er Norsk Kvit sau han snakkar om, antar eg. Han nevner ingen rasenavn.
Men det er ganske mange som ønsker å spre dette degenererte ryktet om den norske sauen. Årsaka er denne: å vinne markedsandeler for produkt som villsau og utegangarsau. Er det så vanskelig å gjennomskode? Ein forklarer fordelane ved desse gamle sauerasane ved å påpeike bakdelane ved dei foredla rasane, som norsk kvit sau. Ein framhevar dei gamle rasane i kontrast til dei nye, foredla, og forbrukarane bit på. Påstanden om vanskapte norske sauer slepp gjennom i media i stor grad på grunn av at journalistar er omtrent blanke på kompetanse om biologien i norsk matproduksjon.
Overordnet avlsmål i norsk saueavl er å: ”utvikla ein sau som kan utnytta dei naturgjevne ressursane best mogleg" . For rasen norsk kvit sau arbeides det for å utvikle en produktiv sau som utnytter ressursene i utmarka.
For dei som har sett ein norsk sau på beite er det ganske enkelt å fastslå at den maktar å ta seg fram. For den som ikkje har sett dette, men som derimot har hørt avlarar av gamle norske sauerasar påstå at desse gamle rasane lettare kjem seg unna bjørn enn dei nye, foredla rasane, er dette noko ein ønsker å tru på. Ei vakker idyllisert fortelling om ursauen som spring frå bjørnen.
Så enkelt er det derimot ikkje, men så enkel er norsk rovdyrdebatt blitt. Den baserer seg i stor grad på synsing og kunnskapsmangel der kvar og ein kan uttale seg fritt utan krav om kompetanse. Kvifor har det blitt slik? Kanskjer fordi det er eit tema vi alle føler at angår oss, og fordi mange naturvernorganisasjonar peprer oss med bilete og informasjon om dei store symbolske rovdyra, kongane i naturen.
Vi gidd neppe bry oss like mykje om alle rødlisteartane som i desse dagar forsvinn i naturlandskapet som mange ønsker å legge øde til fordel for import av mat. Kunnskapen om samanhengar i naturen er fråverande i debatten. Paradoksa er mange, sjølvmotseiingane haglar inn.
Men skal vi la spekulasjoner og konspirasjonsteorier ligge og forholde oss til det vi veit. Det vi veit er at det ofte er vanskelig å dokumentere rovdyrdrap all den tid mange store rovdyr grev ned kadaveret. Bjørn kan grave ned sauene eller kaste dei uti eit vatn for å gøyme dei.
Talet på lam som dør før beiteslepp er fleire gonger større enn det samla rovdyrtapet, skriv Annar Holm at Ola Vaagan Slåtten har sagt til avisa Hallingdølen. Lat oss sette dette i perspektiv. For beitesesongen 2007 vart det utbetalt rovdyrerstatning for 39 600 sauer, voksne og lam inkludert. Antalet lam var altså langt lågare enn 39 600. Det blei same år sluppe 1,99 millionar sauer og lam på beite.
Altså. 39 600 rovdyrerstatta sau betyr 1,98 prosent av sauene som vart sende til fjells i 2007. Eg veit ikkje kor mange av desse som var lam, men lat oss sei halvparten, altså 1 prosent. Til samanlikning er barnedødeligheten i vestlige land 0,6 prosent. Er det då så ille at dei same tala gjeld for dyr?
Men dei som spelar ut kort til fordel for rovdyra er ikkje så opptatt av sanning. Dei spelar i stor grad på vankunna hos den som er mottakar av informasjonen. Dei fleste av oss har ikkje peiling på verken rovdyr eller landbruksstatestikk. Perspektiv ser ikkje ut til å vere tilstades. Debatt umuliggjøres all den tid det er ingen krav til reell innsikt i det ein snakkar om. Føleri og tendensiøse påstander dominerer, og medias kunnskapsmangel gjer dekningen ytterligare caseorientert, katastrofefokusert og sviktande. Folk får ikkje eit reelt kunnskapstilfang å bygge sine meiningar på.
Det er svært mange næringar som bør sette eit kritisk blikk på seg sjølv, men merkelig nok blir dødelighet før beiteslepp samanlikna med rovdyrtap på fjellet for sau, akkurat som om dette ikkje er tilfelle for alle artar av husdyr. Det seier ein heil del. Store delar av norske husdyr går på innmark med parasittproblemene og helseproblemene desse medfører. Innmarksbeiting er også ei mindre økologisk form for matproduksjon enn dei langt mindre parasittbelasta fjellbeita.
Samanlikningane er heilt på jorde. Det same er rovdyrdebatten.