Aldri før har verda produsert mat på
ein så gjennomindustriell, samlebandsaktig og etisk betenkeleg måte
som det vi gjer idag. Vi har aldri hatt høgare kompetanse, men
heller aldri lågare etikk i matproduksjon. Dette medfører ei rekke
risker for konsument.
Mennesket har ei nøkkelrolle i
matproduksjonen. Det er menneske som står bak regelverk, etikk og
produksjonsmåtar. Det er mennesket som er nøkkelaktøren for med
sine verdiar kunne få til endring og legg premissa for korleis mat
skal produserast. Når ein kjenner til kva som er i ferd med å skje,
kan ein lure på kva slags etikk og verdigrunnlag som råder grunnen
hos dei som legg føringar for korleis norsk mat blir produsert i
dag. Ein kan også stille seg spørsmål ved om det er slik den
norske forbrukaren ønsker at billeg mat skal produserast.
Det skal gjerast billeg. Vi kjenner til
at Nortura køyrer kyllingtransportar der hundrevis av kyllingar frys
ihjel på vegen til slakteriet og tusenvis frys nesten ihjel og må
brytast laus frå islaget ved ankomst til slakteriet. Vi veit at
slaktetransportar som transporterer sau er i så dårleg stand at
dyra riv av seg beina på veg til slaktehuset. Norske kyllingar et
GMO-soya produsert i Brasil under forhold brasilianske myndigheter
omtaler som slaveliknande forhold. Men dårlege dyretransportar og
billeg soya er eksempel på kva som er med på å halde kostnadane i
norsk matproduksjon låge. Men Norge er på ingen måte unike. Slike
eksempel er med på å halde kostandane låge også globalt.
Norge er ingen verken besting eller
versting, men vi må starte med oss sjølv: kva slags verdigrunnlag
er eigentleg norsk matproduksjon tufta på?
Globaliseringa gir nye roller til
bønder, forbrukarar og matvarekjedar. Før heitte det «from farm to
fork», no heiter det «from fork to farm». Makta er flytta til
andre sida av bordet, frå bonde til supermarknader og forbrukar.
Dyrevelferd og personleg helse får
stadig meir fokus i konsum og produksjonsrelaterte avgjerder.
Forbrukar sin livsstil er ei sterk påvirkningskraft for kva
supermarknadane sel og kva utvalg dei tilbyr. I Norge har
produksjonen av kylling gått sterkt opp og er stadig aukande. På
same tid som vi vert meir og meir opptekne av at dyr skal ha det godt
og at maten vi et skal ha ei historie vi kan identifisere oss med og
stå inne for, dumpar etikken i matproduksjonen nedover.
Vi kan diskutere tollbarrierer og
subsidier til vi blir grøne i trynet, men eit enkelt faktum må vi
forhalde oss til: det er ein grunn til at mat vert billeg. Det kjem
av sosial dumping, låg etikk og låg kvalitet. Pengar spart for
supermarknadane og konsumentar. Men vi skal vere forsiktige med å
plassere skuld hos forbrukaren. Forbrukaren har for liten kunnskap
til å ta stilling i debatten om mat og landbruk.
Reklamen menneskeleggjer industrielt
foredla produkt vi ansikt og bilete. Vi har ikkje lenger kontakt med
matproduksjonen og har ikkje lenger ein bestefar på landet.
Vi et stadig meir kjøt. Nina
Sundquist, kommunikasjonsdirektør i Nortura har sagt det slik: «det
har vært en eventyrlig vekst i forbruket av kylling».
Avdelingsdirektør Henriette Øyen seier at «dette er en veldig
ønsket utvikling». Vi har vore vitne til ei kjøttifisering av
kostholdet, skriv landbruksforskar Svenn Arne Lie og journalist Espen
Løkeland-Stai i boka En nasjon av kjøtthuer som kom i vår. For å
halde oppe vårt kjøtkonsum i verdstoppen per forbrukar, beslaglegg
vi enorme areal utanfor norske grenser for å produsere nok kraftfor
som vi i andre omgang importerer. Kyllingen kallar vi for norsk.
Lars Peder Brekk har påpeikt at
landbruket må produsere det forbrukaren etterspør. Markanden og
forbrukaren er i følge Brekk den viktigaste drivkrafta for kva slags
mat landbruket skal produsere. Men etterspør den norske
forbrukaren kyllingar som frys ihjel på veg til slakteria, er
oppfora på GMO-soya produsert under slaveliknande forhold i Brasil
og et antibiotika i maten kvar dag?Kyllingane som knapt overlevde
transporten, kom fram til slaktehuset i nær daud tilstand, vert
slakta og solgt til deg. Dette er ingen fleip. Det er dessverre
virkeligheten.
Kvar er forbrukarmakta? Matproduksjon
er ikkje demokratisk. Forbrukarane har liten kunnskap. Vi blir mata
fulle av myter, klisjear og villeiande reklame. Liten kunnskap gir
lita makt. Forbrukar kjenner kun til det vakuumpakka sluttproduktet,
ikkje produksjonsprosessen. Dei fleste er ikkje klar over at norske
kyllingar får antibiotika i maten kvar dag fram til eit par dagar
før slakting (Narasin, ionofor-polyeter antibiotika, også omtalt som koksidiostatika), det får den også i EU. Ein finn resistente bakteriar
på stadig fleire kyllingskrottar. Mange av medisinane som vert nytta
på dyr, har dei same verksame substansane som det du blir behandla
med om du sjølv hamnar på sjukehus. Det er eit faresignal. Får du i deg resistente
bakteriar frå ein kyllingfilet, kan det føre til at du sjølv vert
resistent. Kvart år dør 25 000 menneske i EU som ei følge av
antibiotikaresistens. Og nei, dette er ikkje eit skrekkscenarie.
Dette er konsekvensane av billeg matproduksjon.
I USA er det 300 000 tilfeller av
pesticid-forgiftningar kvart år, altså forgiftningar som er ei
følge av sprøytemiddelbruk. Sprøytemiddel gjer det mogeleg å
produsere store mengder effektivt og billeg på mindre areal.
Forbrukarane må få informasjon, ikkje
berre om helseeffektane av å det dei et, men om korleis produksjonen
faktisk foregår og kva konsekvensar det på sikt kan få for dei
sjølv. Forbrukarmakt bør ikkje berre inkludere kva du kjøper i
butikken, men å kunne vite korleis produksjonsprosessen foregår. Eg
trur ikkje forbrukarane er klar over kva dei ber om når dei ber om
billeg mat.
Forbrukarane må få tilgang til
informasjon om korleis mat blir produsert, så kan dei ta stilling.
Er det dette vi ønsker oss? Om svaret er ja, rop høgare på billeg
mat. Lev så med konsekvensane.
Anne Viken, veterinær.
